Biała Tarnowska

01_Biała Tarnowska - okolice Gromnika, wschód słonca
Biała Tarnowska w obiektywie Włodzimierza Stachonia

Projekt obejmuje swoim zasięgiem dolinę rzeki Biała Tarnowska. Dolina rzeki Białej Tarnowskiej jest ważnym dla tego regionu Europy korytarzem wędrówek zwierząt i rozprzestrzeniania się gatunków roślin. Z tego powodu wpisano ją na listę europejskich obszarów chronionych NATURA 2000. Jednak dolina będzie mogła pełnić rolę korytarza ekologicznego dopiero wtedy, gdy nie tylko w rzece, ale również w jej otoczeniu np. nadbrzeżnych zaroślach łęgowych, zachowana będzie łączność siedlisk roślin i zwierząt.

Charakterystyka rzeki

Biała Tarnowska jest prawobrzeżnym dopływem Dunajca, wpływa do niego w okolicy Tarnowa, a swój początek bierze w pobliżu wsi Ropki, na wschód od Krynicy. Jej długość wynosi 101,8 km, powierzchnia zlewni 984,4 km2, a największymi dopływami są: Czarnawka, Florynka, Pławianka, Bieśninka i Radlanka. Swą nazwę rzeka wzięła od podłoża, przez które płynie – margli o jasnej kremowej barwie.

Wąska i wydłużona w kierunku południkowym zlewnia Białej Tarnowskiej przecina całą szerokość polskich Karpat fliszowych od południowej granicy państwa do ujścia rzeki do Dunajca, pasem o szerokości od 5 do 23 km i długości ok. 80 km. W obrębie zlewni Białej wyróżnić można trzy wyraźne części:

  • południową – o rzeźbie górskiej, najsilniej zalesioną, leżącą w obrębie Beskidu Niskiego, stanowiącą około 25% powierzchni zlewni;
  • środkową – o rzeźbie pogórskiej, z głębokimi dolinami rzecznymi rozcinającymi na ogół wylesione i głównie rolnicze wzniesienia Pogórza Rożnowskiego i Ciężkowickiego, stanowiącą prawie 70% powierzchni całej zlewni;
  • północną – obejmującą ujściowy odcinek doliny Białej Tarnowskiej i niskie wzniesienia w obrębie Kotliny Sandomierskiej, stanowiącą około 5% powierzchni zlewni.

W części beskidzkiej rzeki, zwłaszcza na obszarach wylesionych, w górnych odcinkach na ogół dochodzi do erozji wgłębnej koryta, natomiast na odcinkach niżej położonych na skutek zwiększonej dostawy żwiru w korycie tworzą się łachy i wyspy żwirowe. Białą można zaliczyć do grupy rzek o reżimie niewyrównanym z wezbraniem wiosennym, letnim i zimowym. Dominujące są wezbrania wiosenne, wyraźnie zaznaczone wezbrania letnie, natomiast wezbrania zimowe występują nieznacznie w miesiącu grudniu. Parametry fizykochemiczne wód Białej od miejscowości Grybów do odcinka ujściowego rzeki są na poziomie III klasy jakości, a w odcinku ujściowym na poziomie klasy IV, głównie ze względu na zawiesinę ogólną, fosfor i BZT5. Rzeka Biała Tarnowska została zaklasyfikowana do rzek silnie zmienionych, gdyż, z uwagi na istniejącą na rzece zabudowę hydrotechniczną, została przerwana ciągłość korytarza ekologicznego.

Występujące gatunki roślin i zwierząt

W dolinie rzeki Biała Tarnowska występuje wiele cennych gatunków roślin i zwierząt.

Pod względem siedlisk nadrzecznych Biała Tarnowska jest typową rzeką karpacką. W górnym biegu nie występują siedliska specyficzne – rzeka przecina płaty siedlisk leśnych oraz utrzymywane przez człowieka grunty orne lub łąki. W nieco niższych partiach biegu rzeki pojawiają się olszyny nadrzeczne tworzące podtyp lasów łęgowych. Na odcinku od Śnietnicy do Bunarów nad Białą Tarnowską wytworzyły się interesujące siedliska nadrzeczne związane z kamieńcami. Jest to odcinek rzeki meandrującej, tworzącej kamieniste wyspy w nurcie. Miejsca te są zajęte przez trzy siedliska przyrodnicze: inicjalne stadia zarastania kamieńców nadrzecznych, zarośla wrześni pobrzeżnej oraz zarośla wierzbowe. Szczególnie ważne jest występowanie rzadkiej wrześni pobrzeżnej.

05_Kamieńce wraz z porastającą je roślinnością - Izby Perzanowska]
Kamieńce na rzece Biała Tarnowska

Odcinek rzeki poniżej Bunarów do Florynki, to miejsce, gdzie nad rzeką można znaleźć zarośla wierzbowe, bez wierzby siwej. Miejscami pojawiają się płaty starszych wiekowo zarośli lub lasu, z udziałem olszy szarej, czeremchy, jaworu, jesionu i wiązu. W dalszym, dolnym biegu rzeki płaty zarośli i lasu przyjmują charakter typowych, nadrzecznych łęgów wierzbowych miejscami przemieszanych z olszowymi, z domieszką jaworu i wiązu. Ochroną objęte są lasy łęgowe i unikatowa roślinność kamieńców potoków górskich (zarośla wierzbowo-wrześniowe).

W Białej Tarnowskiej stwierdzono występowanie 16 gatunków ryb. Pod względem liczebności dominują: strzebla potokowa, kleń i brzanka oraz w górnych partiach rzeki pstrąg potokowy. Z innych gatunków można wyliczyć: troć wędrowną, lipienia, głowacza pręgopłetwego, śliza, certę, świnkę, piekielnicę. Także łosoś, gdyż Biała Tarnowska uznawana jest za jedno z najważniejszych tarlisk ryb wędrownych w dorzeczu Wisły i jest objęta programem jego restytucji (odtworzenia). Można tu spotkać typowe dla tego typu siedlisk gatunki ptaków: sieweczkę, brodźce piskliwe, czajki, mewy, pliszki, jaskółki, rybitwy rzeczne, kaczki krzyżówki, czaple siwe, możliwe jest też tutaj gnieżdżenie się zimorodków. W dolinie Białej Tarnowskiej często możemy spotkać wydry i bobry, zwłaszcza w niższych odcinkach rzeki. Ochroną objęte są zagrożone gatunki ryb (minóg strumieniowy, brzanka, głowacz białopłetwy, boleń i łosoś), płazy (kumak górski i traszka grzebieniasta) i nietoperze. W miejscowości Bobowa znajdują się Ostoje Nietoperzy Natura 2000 (okolice Bukowca PLH120020).

Gatunki zwierząt występujące w Białej: łosoś, skójka gruboskorupowa, kumak górski.